بیماری سایکوز چیست؟ سایکوز یا روان پریشی، شامل علایمی مانند توهم و هذیان است که بر ذهن مبتلایان اثر میگذارند. افراد مبتلا ممکن است نتوانند واقعی را از غیرواقعی تشخیص دهند. در این محتوا از کلینیک روانشناسی سها، به تعریف این وضعیت، علایم هشدار، ازدواج و سایکوز، علل، نحوه کمک به عزیز مبتلا به این وضعیت و گزینه‌های درمانی می‌پردازیم.
[aparat id=”CjtVg” width=”full”]
بیماری سایکوز چیست؟
سایکوز (Psychosis) به حالتی گفته می‌شود که فرد ارتباط خود با واقعیت را از دست می‌دهد. در این وضعیت، شخص ممکن است باورهایی نادرست داشته باشد یا چیزهایی را تجربه کند که واقعی نیستند.
سایکوز یک بیماری مستقل نیست؛ بلکه اصطلاحی است که برای توصیف مجموعه‌ای از علائم به کار می‌رود. این علائم میتوانند در شرایط و اختلالات مختلف از جمله اسکیزوفرنی دیده شوند.
علائم روان پریشی
دو مورد از مهم‌ترین علائم سایکوز عبارتند از:
۱. توهم
توهم یعنی فرد چیزی را حس میکند که در واقعیت وجود ندارد. این تجربه می‌تواند مربوط به حواس مختلف باشد؛ برای مثال، شنیدن صداهایی که دیگران نمی‌شنوند (توهم شنیداری) یا دیدن چیزهایی که وجود ندارند.
۲. هذیان
هذیان به باورهای نادرستی گفته می‌شود که فرد با اطمینان زیادی به آنها معتقد است، حتی زمانی که شواهدی برخلاف آن وجود دارد. برای مثال، فرد ممکن است باور داشته باشد که شخص یا نیرویی از راه دور افکار یا رفتارهای او را کنترل میکند.
۳. افکار آشفته و گفتار نامنظم
در سایکوز، الگوی فکر کردن ممکن است دچار اختلال شود. برخی نشانه‌ها عبارت‌اند از:
- صحبت کردن سریع و بدون توقف
- تغییر ناگهانی موضوع بحث بدون ارتباط منطقی
- از دست دادن مسیر فکر و مکث ناگهانی در میان گفتگو یا هنگام انجام فعالیت‌ها
4. حرکات آشفته
افراد ممکن است ژست‌های عجیب بگیرند و حرکات غیرعادی نشان دهند. همچنین علائم منفی مانند از دست دادن علاقه به امور خوشایند و بی اعتنایی به رعایت بهداشت ممکن است وجود داشته باشد.
علایم هشدار روان پریشی
علایم هشدار بیماری، نشانه‌هایی هستند که در مشاوره روانپزشکی میتوانند خبر از ابتلا به سایکوز در آینده‌ای نزدیک دهند. این علایم عبارتند از:
- اُفت ناگهانی در عملکرد تحصیلی یا شغلی
- دشواری در تفکر شفاف
- دشواری در تمرکز
- احساس بدگمانی یا سوظن نسبت به دیگران
- فاصله‌گرفتن از دوستان و عزیزان
- هجوم احساسات جدید و عجیب یا برعکس، هیچ احساسی نداشتن
- عدم تمایل به انجام نظافت شخصی
- دشواری در جداکردن واقعیت از غیر واقعیت
- مشکل در برقراری ارتباط
علت بیماری سایکوز
پزشکان علت دقیق این وضعیت را نمی‌دانند اما برخی عوامل خطر وجود دارد که می‌تواند سبب این وضعیت شود، از جمله:
- ژنتیک: داشتن سابقه خانوادگی می‌تواند خطر ابتلا را افزایش دهد، اما به این معنا نیست که فرد حتما مبتلا می‌شود.
- مصرف مواد: مصرف برخی مواد مخدر مانند ماری‌جوانا، LSD و آمفتامین‌ها و گاهی بعضی داروها میتوانند باعث بروز علائم سایکوز شوند.
- تجربه تروما: رویدادهای بسیار استرس‌زا مانند ترومای کودکی، مرگ عزیزان، تجاوز جنسی یا جنگ، خصوصا در سنین پایین، خطر ابتلا را افزایش می‌دهند.
- بیماری‌ها و آسیب‌های مغزی: برخی بیماری‌ها مانند پارکینسون، آلزایمر، زوال عقل، سکته مغزی و آسیب‌های شدید مغزی نیز ممکن است زمینه‌ساز این وضعیت باشند.
راه های درمان
گزینه‌های درمانی می‌تواند شامل موارد زیر باشد:
-
داروهای آنتی‌سایکوتیک
داروها خط اول درمان این بیماری‌ها هستند. آنتی‌ساکوتیک‌ها میتوانند علایمی مانند توهم و هذیان را در مبتلایان کاهش دهند. با اینحال، آنها به علل زیربنایی کاری ندارند.
مثال‌هایی از این دسته از داروها عبارت است از:
- هالوپریدول
- کلرپرومازین
- کلوزاپین
به دلیل عوارض جانبی، افراد تنها با تجویز و نظارت پزشک میتوانند این داروها را مصرف کنند. پزشک همچنین به درمان هرگونه عارضه زیربنایی که مسئول روان پریشی است می‌پردازد.
در بسیاری از موارد، افراد تنها نیاز به مصرف کوتاه مدت آنتی سایکوتیک‌ها دارند تا علایم‌شان قابل مدیریت شود. در موارد شدید، افراد نیاز دارند تا پایان عمر به مصرف داروها ادامه دهند که در این شرایط به منظور مدیریت عوارض جانبی، پزشک دُزهای پایین دارو را تجویز میکند.
-
آرامبخش‌های فوری
برخی افراد طی تجربه بیماری سایکوز ممکن است بهم بریزند و به خود یا دیگران صدمه بزنند. در این موارد، آرام ساختن فوری آنها ضروری به نظر میرسد. در این هنگام، پزشک یا کادر اورژانس، تزریقی سریع-پاسخ از ماده ای مخصوص برای آرام سازی فوری شخص انجام می‌دهند.
-
درمان شناختی-رفتاری
درمان شناختی رفتاری نوعی روان درمانی است که بر تغییر افکار و رفتار تمرکز میکند و نیازمند داشتن جلسات منظم با روانشناس است. این می‌تواند به رفع آن دسته از علایمی کمک کند که هدف آنتی سایکوتیک ها نیستند.
سایر گزینه های درمانی که ممکن است متخصص بسته به نوع و شدت بیماری پیشنهاد کند احتمالا عبارتند از:
- بستری در بیمارستانها یا مراکز روانپزشکی
- گروه درمانی
- برنامه‌های آموزشی و حمایتی برای خانواده و مشاوره خانواده
- ارائه خدمات آموزشی به بیماران و حمایت از آنها از طریق استخدام در مشاغل ساده
سایکوز و ازدواج
بسیاری از مبتلایان با دریافت درمان مناسب، پیگیری درمان و داشتن حمایت اجتماعی، میتوانند علائم خود را مدیریت کرده و به عملکرد مناسب در زمینه‌های مختلف زندگی دست یابند. با این حال، حتما پیش از ازدواج، وضعیت علائم، میزان کنترل بیماری، پایبندی به درمان و توانایی فرد در مدیریت استرس بررسی شود. آگاهی و گفتگوی صادقانه بین زوجین و دریافت مشاوره ازدواج تخصصی می‌تواند به تصمیم‌گیری آگاهانه کمک کند.
چطور به عزیزی که دچار روان پریشی است کمک کنم؟
وقتی عزیزی دارید که از سوی پزشک تشخیص بیماری سایکوز گرفته و تحت درمان است، بهتر است موارد زیر را در ارتباط با او در نظر بگیرید:
- واضح و با جملات کوتاه و با صدایی آرام و غیر تهدیدآمیز صحبت کنید.
- در مورد احساسات آنها نسبت به باورها و تجاربشان ابراز همدلی کنید.
- تجارب فرد را در مورد ناامیدی یا پریشانی‌اش معتبر بشمارید.
- به شیوه ای که او سعی دارد تجربه خود را به شما توضیح دهد گوش کنید و برای درکش تلاش کنید.
- هیچ قضاوتی درباره محتوای باورها یا تجارب او بیان نکنید. به‌جای تجاربشان بر احساسات آنان تمرکز کنید.
- در مورد باورها یا تجارب او، بحث نکنید یا او را به چالش نکشید.
- اگر نمی‌خواهند با شما صحبت کنند، بپذیرید اما اگر نظرشان عوض شد، در دسترس باشید.
- با آنها برخوردی احترام‌آمیز داشته باشید.
- آگاه باشید که آنها ممکن است از تجارب خود هراسان شوند.
- با دریافت مشاوره فردی از سلامت روان خودتان مراقبت کنید.
انواع سایکوز
این وضعیت می‌تواند در انواع زیر ظاهر شود:
-
اسکیزوافکتیو
تفاوت این نوع سایکوز با اسکیزوفرنی این است که در اینجا دوره‌هایی از اختلالات خُلقی مانند افسردگی اساسی یا مانیک نیز وجود دارد.
-
روانپریشی گذرا
در اینجا، علایم در پاسخ به یک رویداد استرس‌آمیز نمایان می‌شوند، کمتر از یک ماه طول می‌کشند و بازگشت ندارند.
-
هذیانی
شخص بدون هیچ سند و مدرک واقعی، قویا به موضوعی غیرمنطقی و اغلب عجیب باور دارد. در اینجا هذیان‌ها باید به مدت دست‌کم 1 ماه حضور داشته باشند.
-
بیماری سایکوز در اختلال دوقطبی
برخی افراد دچار اختلال دوقطبی در طی یک دوره خُلقی بسیار بالا یا پایین، علایم روان پریشی را تجربه می‌کنند. در حالی که خودبزرگ‌بینی یک ذهنیت رایج افراد در فاز شیدایی است، اغلب آنها از این مرز تا باور به اینکه ابرقدرت یا خدا هستند، عبور می‌کنند.
-
افسردگی شدید
افسردگی شدید ممکن است گاهی با ویژگی‌های سایکوز همراه شود. برای افراد دچار افسردگی شدید، غیرعادی نیست که صداهایی مثلا در مورد اینکه چقدر شکست‌خورده هستند بشنوند یا احساس گناه شدیدی داشته باشند که ابعاد هذیانی به خود بگیرد.
-
سایکوز پسا زایمانی
این نوع می‌تواند پس از تولد نوزاد نمایان شود.
-
ناشی از مصرف مواد
سو مصرف الکل، برخی داروهای تقویتی و تعدادی داروی تجویزی مشخص می‌تواند باعث بروز علایم بیماری سایکوز شود.
-
وسواسی-جبری
برخی اختلالات مانند اختلالات وسواسی-جبری، احتکار و بدریخت‌انگاری بدن دارای مشخصه‌ای با عنوان «فاقد بینش/ همراه با باورهای هذیانی» هستند. این مشخصه زمانی تشخیص داده می‌شود که فرد با وجود شواهد مخالف، باور داشته باشد که وسواس‌هایش درست‌اند و احتکاری که انجام می‌دهد هیچ مشکل‌ساز نیست. یا با وجود شواهد متضاد و عینی، اعتقادش بر این باشد که واقعا نقص بدنی دارد.
-
اختلالات شخصیت
در طبقه‌بندی اختلالات شخصیتی، افراد در خوشه‌ی A ماهیت «نیمه سایکوز» دارند. اختلال شخصیت اسکیزوتایپال یک عارضه سلامت روان است که با الگویی ثابت از ناراحتی در روابط صمیمانه و تعاملات اجتماعی، برداشت تحریف‌شده از واقعیت، بدگمانی، عقاید خرافی و رفتارهای غیرعادی مشخص می‌شود.
علاوه بر اسکیزوتایپال، شخصیت‌های اسکیزوئید و پارانوئید نیز وجود دارند. افرادی که دارای اختلال شخصیت اسکیزوئید هستند، انزوای اجتماعی، فقدان بیان عاطفی و بی‌تفاوتی نشان می‌دهند؛ نشانگانی که «علایم منفی» شناخته می‌شود. شخصیت پارانوئید نیز همیشه به انگیزه‌ها و مقاصد دیگران مشکوک است و گاهی اوقات به ابعاد کاملا هذیانی میرسد.
همچنین، در اختلال شخصیت مرزی بیمار در مرز بین روان رنجوری و روانپریشی قرار دارد. برخی از افراد مبتلا به شخصیت مرزی با نگرانی از ترک یا طردشدن آنقدر دچار استرس می‌شوند که دوره‌های مختصری از توهم شنیداری یا هذیان‌های مرتبط با رابطه مورد نظر پیدا می‌کنند. مثلا اگر یک شریک عاطفی مجبور شود قرار ملاقات را به وقت دیگری موکول کند، فرد مبتلا به شخصیت مرزی ممکن است فکر کند که او حتما در حال خیانت است.
-
اختلالات مرتبط با تروما
آخرین دسته تشخیصی که علائم psychosis را نشان می‌دهد، تروما و عارضه‌های مرتبط با عامل استرس‌زا است. گاهی، افراد مبتلا به اختلال هویت تجزیه‌ای یا چند شخصیتی، گزارش می‌دهند که صدای هویت‌های دیگر خود را می‌شنوند و ممکن است به نظر برسد که به گفتگویی توجه می‌کنند که بقیه حاضران قادر به شنیدنش نیستند. هر کسی که با اختلال استرس پس از تروما کار میکند احتمالاً شنیده است که بیماران از شنیدن، دیدن، احساس‌کردن، چشیدن یا بوییدن چیزهای مرتبط با موقعیت آسیب‌زا صحبت می‌کنند.
روان پریشی با روان‌رنجوری چه تفاوتی دارد؟
روان‌رنجوری (Neurosis) معمولا با علائمی مانند اضطراب، افسردگی، رفتارهای وسواسی، نگرانی زیاد درباره سلامتی (خودبیمارانگاری) و نیاز شدید به کنترل همراه است. امروزه روان‌رنجوری یک تشخیص رسمی روانپزشکی نیست و بیشتر به‌عنوان یک ویژگی شخصیتی در نظر گرفته می‌شود که افراد در درجات مختلف آن را تجربه می‌کنند.
در مقابل، سایکوز یک وضعیت بالینی است که در آن فرد ارتباط خود را با واقعیت تا حدی از دست می‌دهد. در این حالت ممکن است فرد دچار توهم، هذیان، بدبینی شدید (پارانویا) و مشکل در تشخیص واقعیت از خیال شود. همچنین ممکن است افکار، گفتار و رفتار او آشفته و نامنظم به نظر برسد.
تفاوت سایکوز و سایکوتیک
سایکوز (Psychosis) به حالت روان پریشی گفته می‌شود.
سایکوتیک (Psychotic) به فردی گفته می‌شود که به روان پریشی مبتلاست.
آیا دوستان خیالی در کودکی نشانه روانپریشی هستند؟
خیلی از نشانه‌های psychosis در بزرگسالان، در افراد کم سن بی‌خطر اند. برای مثال، کودکان کوچکتر اغلب دوستان خیالی دارند و با آنها حرف می‌زنند. این فقط نشان دهنده بازی تخیلی است که کاملا در کودکی طبیعی در نظر گرفته می‌شود. اما اگر در مورد علایم کودک یا نوجوان خود نگران هستید، بهترین کار توصیف رفتار او نزد مشاوره کودک است.
روان پریشی و اختلالات زیرمجموعه آن چیزی نیستند که به سادگی بتوان از آنها گذشت. با درمان زودهنگام و پیگیری‌های مداوم، این مجموعه علایم قابل مدیریت و بهبودی هستند اما عدم دریافت درمان مناسب، می‌تواند عواقبی جبران‌ناپذیر برجای بگذارد.
اگر فکر میکنید علایم هشدار را در خود یا یکی از عزیزانتان مشاهده کرده اید، بهتر است هرچه سریعتر با یک روانپزشک یا متخصص سلامت روان مشورت کنید.
در بخش نظرات، از تجربه زیستن با این افراد یا با این اختلال بگویید. همچنین میتوانید سوالات خود را در این زمینه ارسال کنید. کارشناسان ما در سریعترین زمان ممکن پاسخگو خواهند بود.
منابع
