اختلال وسواس جبری چیست؟ اختلال وسواسی جبری یا OCD نشان دهنده الگویی از افکار ناخواسته و ترس‌ها (وسواس ها) است که منجر به رفتارهایی تکرارشونده (اجبارها) می‌شود. این وسواس‌ها و اجبارها در فعالیت‌های روزانه تداخل ایجاد می‌کنند و باعث رنجی شدید می‌شوند. در این مقاله از کلینیک روانشناسی سها به این می‌پردازیم که وسواس چیست، چه علایمی دارد و روش‌های درمان آن کدامند؟
فهرست محتوا
- اختلال وسواسی جبری چیست؟
- علائم وسواس چیست؟
- علائم اجبار چیست؟
- علل اختلال وسواسی جبری
- پیامدها
- روش‌های درمان
اختلال وسواس جبری چیست؟
وسواس جبری یعنی چه؟ OCD یا (Obsessive Compulsive Disorder) یک اختلال سلامت روان است که باعث می‌شود فرد افکار ناخواسته و آزارنده (وسواس) داشته باشد. این افکار آزاردهنده او را وادار به انجام رفتارهای تکراری (اجبار) می‌کنند؛ رفتارهایی که می‌توانند زندگی روزمره را مختل کنند.
اگر مبتلا به OCD هستید، ممکن است از این وضعیت احساس شرم یا خجالت کنید، اما درمان می‌تواند اثربخش باشد. پیش از اینکه به علل و درمان این وضعیت بپردازیم، بیایید ببینیم علایم وسواس چیست.
وسواس فکری در برابر وسواس عملی
اولین علایم وسواس جبری، افکار هستند؛ ایده‌ها یا انگیزه‌های ناخواسته ای که بارها و بارها رخ می‌دهند. مثل: «من به یک بیماری کشنده مبتلا خواهم شد» یا «خانواده ام آسیب خواهند دید».
پس از آن اجبارها یا وسواس‌های عملی ظاهر می‌شوند؛ رفتارهای تکراری مانند شستن دست‌ها، چک کردن قفل و احتکار. چنین رفتارهایی برای کاهش ترس و کاهش خطر آسیب انجام می‌شود. اما کاهش ترس موقتی است و افکار ناخواسته به زودی دوباره سرازیر می‌شوند. افرادی که از عادات وسواسی اجباری رنج می‌برند ممکن است با تیک‌های حرکتی یا حرکات تکراری دست و پنجه نرم کنند.
مبتلایان ممکن است بی فایده بودن وسواس و اجبار خود را درک کنند، اما این آنها را از شر علایم خلاص نمی‌کند. OCD می‌تواند آنقدر شدید شود که در کار یا روابط افراد اختلال ایجاد کند یا حتی آنها را از ترک خانه باز دارد.
علائم وسواس چیست؟
وسواس‌ها، افکار، امیال یا تصاویر ذهنی ناخواسته و پایداری هستند که مزاحمت ایجاد می‌کنند و سبب اضطراب و رنج فرد می‌شوند. ممکن است سعی کنید آنها را نادیده بگیرید یا با انجام یک آیین یا رفتار اجباری از دستشان رها شوید.
وسواس‌های رایج شامل این موارد هستند:
- آلودگی: ترس از میکروب، کثیفی یا مایعات بدن
- آسیب زدن و خشونت: ترس از اینکه به خودتان یا دیگران صدمه بزنید
- کمال‌گرایی: نیاز شدید به نظم، تمیزی یا تقارن و ترس از اشتباه کردن
- مذهب یا اخلاق: نگرانی از اینکه خداوند را ناراحت کرده باشید یا کار غیراخلاقی انجام داده باشید
- رابطه عاطفی: شک مداوم به اینکه شریک عاطفی‌تان واقعا دوستتان دارد یا خیر (وسواس رابطه)
- مسئولیت: ترس از اینکه به خاطر عملکرد شما اتفاق بدی بیفتد
- افکار جنسی: افکار جنسی ناخواسته و مزاحم که برایتان آزاردهنده و ناهماهنگ با شخصیت‌تان هستند
- جسمانی: تمرکز بیش از حد روی حس‌های بدن یا عملکردهای خودکار مثل نفس کشیدن یا ضربان قلب
علایم اجبارها چیست؟
اجبارها، رفتارهای تکرارشونده‌ای هستند که احساس می‌کنید مجبورید آنها را انجام دهید. این رفتارها یا اقدامات ذهنی تکراری هدف دارند تا اضطراب مربوط به وسواس‌هایتان را کاهش دهند یا جلوی رخ دادن یک اتفاق بد را بگیرند. با این حال، درگیرشدن در اجبارها هیچ رضایتی به دنبال نمی‌آورد و ممکن است تنها تسکینی موقتی بر اضطراب شما بگذارد. این اجبارها افراطی هستند و اغلب در واقع به مشکلی که قصد برطرف کردنش را دارند، بی ارتباطند.
اجبارهای رایج شامل موارد زیر است:
- مرتب‌کردن: وسایل را آنقدر در یک نظم خاص می‌چینید تا حس کنید که «دیگر درست شد».
- چک کردن: مدام بررسی می‌کنید که اتفاق بدی نیفتاده باشد، اشتباهی نکرده باشید و همه در امان باشند.
- تفکر جادویی / خنثی‌سازی: باور دارید افکار یا کارهایتان می‌توانند باعث رخدادهای واقعی شوند. بنابراین یک کار یا آیین ذهنی برای جلوگیری از اتفاق بدی که از آن می‌ترسید، انجام می‌دهید.
- آیین‌های ذهنی: در ذهنتان کلمه‌ها، جمله‌ها یا دعاهایی را تکرار می‌کنید، حتی هنگام انجام کارهای بی‌ربط.
- تکرار کردن: انجام مکرر کارها مثل ضربه زدن، چند بار از در عبور کردن یا انجام یک کار به تعداد مشخص.
- شستن و تمیز کردن: شستن مداوم دست‌ها، وسایل یا اشیای خانه.
ویژگی اجبارها
علائم اجباری در اختلال وسواس جبری معمولا:
- در کارهای روزمره اختلال ایجاد می‌کنند؛ مثلا باعث می‌شوند دیر به محل کار یا مدرسه برسید.
- احساس می‌کنید نمی‌توانید جلوی آنها را بگیرید یا کنترل‌شان کنید.
- فقط برای مدت کوتاهی اضطراب را کم می‌کنند.
- این حس را ایجاد می‌کنند که اگر آن رفتار را انجام ندهید، اضطراب‌تان بدتر می‌شود.
- در زمان استرس شدیدتر می‌شوند.
علائم اختلال وسواسی جبری ممکن است مدتی بهتر شوند، بعد دوباره برگردند یا با گذشت زمان شدیدتر شوند. اگر فرزندتان یا شخصی در منزل شما علائمی دارد که زندگی روزمره اعضای خانه را مختل کرده، بهتر است با یک مشاوره خانواده مشورت کنید.
اجبارهای فیزیکی در برابر اجبارهای ذهنی
یک تصور غلط رایج این است که اجبارها باید فیزیکی باشند، مانند امتحان کردن هر صندلی در قطار یا 20 بار لمس انگشتان پا. اما اجبارها را می توان به صورت ذهنی نیز انجام داد، مانند تکرار کلمات یا عبارات در ذهن، تهیه فهرست ذهنی از موارد یا ذکر دعای مداوم در ذهن. اجبارهای ذهنی در OCD به اندازه اجبارهای فیزیکی آزاردهنده هستند. با این حال، اجبارهای ذهنی ذاتا پنهان‌تر هستند، بنابراین افرادی که آنها را تجربه می‌کنند ممکن است از تشخیص جا بمانند و درمان مناسب را دریافت نکنند.
معیارهای تشخیص OCD
ملاک های تشخیص وسواس چیست؟ بر اساس DSM-5، وسواس و اجبار دو ویژگی اصلی OCD هستند ، وسواس فکری، امیال یا تصاویر ناخواسته مداومی است که باعث ناراحتی می‌شود و فرد سعی می‌کند آنها را سرکوب کند یا با آنها مقابله کند. اجبارها رفتارها یا اعمال ذهنی تکراری هستند که فرد در پاسخ به یک وسواس با هدف خنثی‌کردن تهدید یا کاهش ناراحتی انجام می‌دهد.
علاوه بر این، وسواس یا اجبار باید جنبه‌ای از عملکرد روزانه را مختل کند، نسبتا وقت‌گیر باشد و به دلیل بیماری روانی دیگر یا مصرف مواد به وجود نیامده باشد.
شدت علایم
OCD معمولا از نوجوانی یا سال های نخست جوانی آغاز می‌شود اما ممکن است در کودکی هم شاهد شروع آن باشیم. نشانه ها معمولا به تدریج رشد می‌کنند و در طول زمان شدت‌شان فرق می‌کند. نوع وسواس و اجباری که شما تجربه می‌کنید نیز ممکن است در طول زمان متفاوت شود. به طور کلی علایم با تجربه استرس بیشتر، تشدید می‌شوند. OCD معمولا یک اختلال تمام عمری در نظر گرفته می‌شود که می‌تواند علایمی از خفیف تا متوسط داشته باشد یا آنقدر شدید و زمان‌بر شود که فرد را ناتوان کند.
علل اختلال وسواسی جبری
علل اختلال وسواسی جبری هنوز کامل فهمیده نشده است. نظریات اصلی در این زمینه عبارت اند از:
- زیستی: OCD ممکن است نتیجه تغییرات در مواد شیمیایی بدن یا کارکردهای مغز باشد.
- ژنتیکی: OCD ممکن است عناصری ژنتیکی داشته باشد اما ژن های خاص این وضعیت هنوز شناسایی نشده اند.
- یادگیری: ترس های وسواسی و رفتارهای اجباری می‌توانند از تماشای اعضای خانواده یادگرفته شوند یا تدریجا در طول زمان از محیط آموخته شوند
- استرس‌های شدید زندگی: تجربه‌های سخت یا برخی ویژگی‌های شخصیتی (مثل دقت و کمال‌گرایی بالا) می‌توانند در شروع یا تشدید علائم نقش داشته باشند
عوامل خطر برای ODC
عوامل خطر برای وسواس چیست؟ عواملی وجود دارد که می‌تواند خطر رشد یا ابتلای به اختلال وسواس جبری را افزایش دهد، از جمله:
- پیشینه خانوادگی: داشتن والدین یا سایر اعضای خانواده مبتلا به این اختلال می‌تواند خطر ابتلا به آن را بالا ببرد
- رویدادهای استرس‌آمیز زندگی: اگر رویدادهای استرس‌آمیز یا تروماتیک را تجربه کرده باشید، خطر ابتلا به وسواس افزایش می‌یابد.
- سایر اختلالات روانی: OCD ممکن است با سایر اختلالات سلامت روان همچون اختلالات اضطرابی، افسردگی، مصرف مواد یا تیک ها مرتبط باشد.
کدام مناطق مغز در OCD نقش دارند؟
یکی از مناطقی که تصور می شود در OCD نقش دارد، عقده های قاعده ای است، مجموعه ای از ساختارهای زیر قشر مغز که به هماهنگی حرکت کمک می‌کند. هنگامی که عقده های قاعده ای نادرست عمل می‌کنند، حرکات ناخواسته و غیرارادی می‌تواند ایجاد شود.
علاوه بر قشر حرکتی، عقده‌های قاعده‌ای نیز با قشر جلوی پیشانی ارتباط برقرار می‌کنند که در برنامه‌ریزی، تفکر و آگاهی نقش دارد، بنابراین عقده‌های پایه ممکن است در تسهیل افکار مورد نظر و توقف افکار ناخواسته نقش داشته باشند. به عنوان شواهدی برای این ایده، فعالیت مغز در قشر و عقده های پایه در OCD و افراد معمولی متفاوت است و تحریک بخشی از عقده های پایه می‌تواند علایم OCD را کاهش دهد.
پیامدهای وسواس
پیامدهای اختلال وسواس جبری می‌تواند شامل موارد زیر باشد:
- صرف زمان بیش از حد برای انجام رفتارهای آیینی
- مشکلات سلامتی مانند التهاب پوستی ناشی از شستن مکرر دست ها
- دشواری در حضور در محل کار، مدرسه یا فعالیت های اجتماعی
- مشکلات در روابط
- اُفت کیفیت کلی زندگی
- افکار و رفتارهای خودکشی
روش‌های درمان اختلال وسواسی جبری
-
دارودرمانی
روان درمانی یا دارو، یا هر دو ممکن است برای OCD تجویز شود و تحقیقات نشان می‌دهد که ترکیبی از این دو اغلب موفق‌ترین رویکرد به ویژه برای جوانان است. این داروها معمولا مهارکننده های انتخابی بازجذب سروتونین (SSRI) هستند.
SSRI های فلوکستین (پروزاک)، فلووکسامین (لووکس) و پاروکستین (پاکسیل) به طور خاص برای درمان OCD تایید شده اند. نشان داده شده است که این داروها فراوانی و شدت وسواس و اجبار را در بیش از نیمی از بیماران کاهش می‌دهند، هرچند قطع دارو اغلب منجر به عود می‌شود.
-
مواجهه و پیشگیری از پاسخ
روش‌های رفتار درمانی برای OCD مانند مواجهه و پیشگیری از پاسخ، اثرات طولانی مدتی دارد. روان درمانی به طور کلی بر دو جنبه از این اختلال تمرکز دارد: آشکار کردن افکار غیرمنطقی دخیل در این بیماری و قرار دادن تدریجی بیماران در معرض شی یا ایده ترسناک تا زمانی که نسبت به آن حساسیت‌زدایی کنند و بتوانند اضطراب را بدون درگیر شدن در تشریفات اجباری تحمل کنند. در این روش، مراجع و تراپیست با هم همکاری می‌کنند تا از مواجهه با موقعیت‌های کمتر اضطراب‌آور به سمت موقعیت‌های با اضطراب بالاتر پیش بروند. مواجهه هم در اتاق درمان و هم در منزل انجام می‌شود. شاید برخی افراد به دلیل اضطراب اولیه ای که این روش برمی‌انگیزد نخواهند به آن ادامه دهند اما مواجهه و پیشگیری از پاسخ ابزاری نیرومند برای درمان انواع وسواس‌هاست.
-
جراحی و تحریکات مغزی
برخی افراد به درمان‌های معمول پاسخ نمی‌دهند که در این صورت می‌توان از روش‌های تحریک مغزی سود برد.
چگونه می‌توانم به فرد مبتلا به اختلال وسواسی جبری کمک کنم؟
اگر یکی از عزیزان‌تان از OCD رنج می‌برد، لازم است چند قدم مهم بردارید و از چند قدم مهم اجتناب کنید.
- به فرد در انجام اجبارهایش کمک نکنید، حتی اگر این کار به نظر آرامش‌بخش می‌آید
- به او نگویید «خیلی ساده ست، فقط بذارش کنار و دیگه انجامش نده». کنارگذاشتن وسواس ها و اجبارها ساده نیست
- به او نگویید تنبل یا بی اراده است
- کمک کنید تا سبک زندگی سالمی دربردارنده‌ی خواب کافی، ورزش و تغذیه سالم داشته باشند
- در مورد این بیماری تحقیق کنید و آگاه باشید که OCD با درمان و دارو قابل مدیریت است. سپس می توانید با ملایمت اما قاطعانه بحثی را در مورد کمک خواستن شروع کنید.
در این مقاله خواندیم که اختلال وسواس جبری چیست، انواع شایع و علایم آن کدامند، چرا وسواس ها به وجود می‌آیند و چه درمان‌هایی برای آنها وجود دارد. برای رزرو وقت ارزیابی رایگان وسواس در سهاکلینیک کلیک کنید:
اکنون شما از تجربیات شخصی تان در مورد وسواس بنویسید. آیا در خانواده یا نزدیکان شما کسی هست که دچار وسواس باشد؟ شما چطور با این مسیله کنار می‌آیید؟ نظرات و سوالات خود را با ما در میان بگذارید.
سوالات متداول
انواع وسواس جبری چیست؟
اختلال وسواسی‌جبری (OCD) به چند نوع شایع تقسیم می‌شود، شامل مثل وسواس آلودگی، چک‌کردن، نظم و تقارن، افکار آسیب‌زننده یا جنسی و وسواس‌های مذهبی. در همه این انواع، فرد افکار ناخواسته و آزارنده دارد و معمولا برای کم کردن اضطراب، رفتارهایی را بارها تکرار می‌کند.
آیا وسواس درمان دارد؟
اختلال وسواس جبری قابل مدیریت است. سهاکلینیک با همکاری با مشاوران و روانپزشکان مورد تایید سازمان نظام روانشناسی کشور، آماده ارائه خدمات مشاوره و درمان آنلاین است. برای رزرو نوبت، با ما تماس بگیرید: 09198791784.
منابع:
