اضطراب اجتماعی در کودکان : علائم و درمان

اضطراب اجتماعی در کودکان یکی از شایع‌ترین اختلالات روانی است که می‌تواند تاثیر عمیقی بر رشد عاطفی، اجتماعی و تحصیلی آن‌ها داشته باشد. در این وضعیت، کودکان به طور مداوم از بودن در جمع یا انجام فعالیت‌های گروهی می‌ترسند. آنها فکر می‌کنند در چنین موقعیت‌هایی مورد قضاوت منفی دیگران قرار می‌گیرند. کودکان مبتلا به این هراس، ممکن است از صحبت کردن در کلاس یا حتی تعاملات ساده با همکلاسی‌ها خودداری کنند. این مقاله از کلینیک مشاوره سها به بررسی جامع علائم اضطراب اجتماعی در کودکان می‌پردازد و راهکارهایی برای پیشگیری و درمان آن از جمله مشاوره کودک معرفی می‌کند.

اضطراب اجتماعی در کودکان چیست؟

اضطراب اجتماعی در کودکان نوعی وضعیت روانشناختی است که با ترس شدید و مداوم از جمع‌ها همراه است. این ترس به حدی قوی است که می‌تواند عملکرد روزمره کودک یا نوجوان را مختل کند. کودکان مبتلا، معمولا در موقعیت‌هایی که نیاز به تعامل با همسالان یا بزرگسالان دارند، احساس ناامنی و نگرانی شدید می‌کنند.

ویژگی‌ها و نشانه‌های این اختلال عبارتند از:

1. ترس از قضاوت شدن: کودک مبتلا نگران این است که دیگران او را مورد قضاوت قرار دهند یا مسخره کنند.
2. اجتناب از موقعیت‌های جمعی: او معمولا از تعامل با دیگران در جمع‌ها دوری می‌کند.
3. اضطراب آینده: این کودکان حتی قبل از وقوع موقعیت اجتماعی، دچار استرس و نگرانی می‌شوند.

عوارض اضطراب اجتماعی کودکان

هراس جمعی در صورت عدم درمان، عوارض و پیامدهایی برای زندگی کودک خواهد داشت. از جمله این عوارض شامل انزوای اجتماعی، افسردگی کودکان و کاهش کیفیت زندگی آنها است.

به طور کلی، پیامدها می‌تواند جنبه‌های زیر را شامل شود:

• روابط اجتماعی: این کودکان ممکن است دوستان کمتری داشته باشند یا نتوانند روابط عمیقی با آنها برقرار کنند.
• تحصیلات: هراس می‌تواند باعث کاهش مشارکت او در کلاس و افت تحصیلی شود.
• رشد شخصیتی: کودکان مبتلا به تدریج احساس بی ارزش بودن می‌کنند و با کاهش اعتماد به نفس کودک روبرو می‌شوند.
• مسائل روانی بلند مدت: اختلالات اضطرابی طولانی مدت، افسردگی و حتی احتمال بروز افکار خودکشی از پیامدهای این اختلال هستند.
• تاثیر بر زندگی آینده: عدم توانایی در برقراری روابط شغلی و عاطفی می‌تواند تا بزرگسالی ادامه پیدا کرده و بر زندگی اجتماعی و حرفه‌ای فرد نیز تاثیر بگذارد.

انواع و علائم اضطراب اجتماعی در کودکان

این وضعیت در بچه‌ها می‌تواند به اشکال مختلفی ظاهر شود. انواع فوبیای اجتماعی بسته به شدت، نوع موقعیت و تاثیری که بر زندگی فرد می‌گذارد، متفاوت هستند.

انواع و علائم اضطراب اجتماعی در کودکان عبارتند از:

عمومی (Generalized Social Anxiety)

این نوع اضطراب اجتماعی کودکان شامل ترس و نگرانی مداوم از اکثر یا تمام جمع‌ها است. کودکان و نوجوانانی که به این نوع مبتلا هستند، ممکن است در محیط‌های مختلف مانند مدرسه، خانه یا مکان‌های عمومی احساس اضطراب کنند.

ویژگی‌ها:

• ترس از قضاوت شدن توسط دیگران.
• نگرانی از انجام اشتباه و شرمنده شدن در حضور دیگران.
• اجتناب از شرکت در فعالیت‌های اجتماعی یا گروهی.

موقعیتی (Non Generalized Social Anxiety)

این نوع به موقعیت‌های خاص اجتماعی محدود می‌شود. کودکان ممکن است در برخی موقعیت‌ها، مانند هنگام ارایه درس در کلاس یا صحبت با افراد ناآشنا، اضطراب شدیدی را تجربه کنند. این به عنوان زیرمجموعه‌ای از اضطراب اجتماعی کودکان تحت عنوان اضطراب عملکردی طبقه بندی می‌شود.

ویژگی‌ها:

• اضطراب محدود به موقعیت‌های خاص (مثلا جشن تولد یا امتحانات شفاهی).
• در موقعیت‌های دیگر، ممکن است کودک کاملا طبیعی رفتار کند.

فوبیای خاص اجتماعی (Specific Social Phobia)

این نوع اختلال مربوط به ترس‌های بسیار مشخص در یک زمینه خاص مانند ترس از خوردن در جمع یا ترس از استفاده از سرویس‌های بهداشتی عمومی است. این نوع فوبیا به دلیل ماهیت خاص خود، معمولا با درمان‌های کوتاه مدت مانند مواجهه درمانی (Exposure Therapy) بهبود می‌یابد.

ویژگی‌ها:

• ترس غیرمنطقی از یک فعالیت خاص.
• اجتناب کامل از انجام آن فعالیت.

بیشتر بخوانید: اختلال اضطراب فراگیر چیست؟

اضطراب اجتماعی کودکان از نوع عملکردی (Performance Social Anxiety)

این نوع هراس مربوط به عملکرد در موقعیت‌های خاصی است که نیاز به ارایه یا اجرا دارند. برای مثال، کودکان ممکن است فقط هنگام شرکت در مسابقات، اجرا در تئاتر مدرسه یا پاسخ دادن به سوالات شفاهی در کلاس دچار اضطراب شدید شوند. این معمولا با تمرین و افزایش مهارت‌های عملکردی قابل مدیریت است.

ویژگی‌ها:

• ترس از شکست یا خجالت کشیدن در زمان انجام یک کار.
• تمرکز بر اشتباهات احتمالی و پیش‌بینی واکنش‌های منفی دیگران.

هراس مرتبط با همسالان (Observational Anxiety)

این نوع شامل ترس از قضاوت یا مشاهده شدن توسط دیگران است. افراد مبتلا به این نوع اضطراب احساس می‌کنند که دیگران دایما آن‌ها را قضاوت می‌کنند، حتی اگر این قضاوت واقعا وجود نداشته باشد. این می‌تواند به طور مستقیم بر توانایی کودک در ایجاد روابط دوستانه تاثیر بگذارد.

ویژگی‌ها:

• ترس از طرد یا مسخره شدن توسط دوستان یا همسالان.
• اجتناب از شرکت در جمع‌های دوستانه یا گروه‌های همسن.

سن شروع اضطراب اجتماعی در کودکان

فوبیای خاص اجتماعی معمولا در دوران کودکی و نوجوانی بروز پیدا کرده و بین سنین 8 تا 15 سال شایع‌تر است. در دوران کودکی، بچه‌ها ممکن است از تعامل با افراد جدید یا شرکت در فعالیت‌های گروهی خودداری کنند. اما دوران نوجوانی، فشارهای اجتماعی و تغییرات هورمونی می‌توانند علایم ترس را تشدید کنند.

علائم اضطراب کودک در اجتماع

اضطراب اجتماعی در کودکان با مجموعه‌ای از علایم در موقعیت‌های جمعی مشخص می‌شود که بطور کلی عبارتند از:

• اجتناب از تماس چشمی
• خودداری از صحبت کردن در جمع
• تلاش برای دور ماندن از مرکز توجه
• نگرانی شدید از قضاوت شدن
• احساس کمبود اعتماد به نفس
• خجالت و ترس پایدار
• تعریق زیاد
• تپش قلب
• حالت تهوع یا دل درد

علل اختلال اضطراب کودکان

این وضعیت در کودک و نوجوان می‌تواند به دلایل مختلفی ایجاد شود، از جمله:

1. عوامل ژنتیکی: وجود سابقه اضطراب در خانواده می‌تواند خطر ابتلا به این اختلال را افزایش دهد.
2. محیط: تجربیات منفی مانند تمسخر، طرد شدن یا تنبیه می‌توانند باعث ایجاد این اختلال شوند.
3. عوامل روانشناختی: عزت نفس پایین و حساسیت بیش از حد به نظرات دیگران نیز می‌تواند زمینه ساز بروز این اختلال باشد.

تشخیص

متخصصان سلامت روان از روش‌های مختلفی برای تشخیص اختلال اضطراب اجتماعی در کودکان استفاده می‌کنند تا بتوانند مناسب‌ترین برنامه درمانی را ارایه دهند. روش‌های رایج تشخیص عبارتند از:

• پرسشنامه‌ها و تست‌ها
• ارزیابی تاریخچه خانوادگی طی مصاحبه بالینی با  والدین، کودک و در صورت لزوم، اقوام نزدیک
• مشاهده مستقیم رفتار کودک در گروه

چگونه اضطراب اجتماعی کودک خود را کاهش دهیم؟

به عنوان والد یا حتی مربی کودک می‌توانید کارهای زیر را انجام دهید:

1. تشویق به صحبت کردن درباره احساسات: گوش دادن بدون قضاوت به نگرانی‌های کودک اولین قدم در کمک به اوست.
2. ایجاد فرصت‌های اجتماعی کوچک با مهارت‌آموزی: با برنامه ریزی برای تعاملات اجتماعی کوچک، کودک به تدریج احساس راحتی بیشتری برای ارتباط در اجتماع خواهد داشت. مهم است مهارت‌های اجتماعی را به او آموزش دهید چون کودکان این را به طور ذاتی بلد نیستند!
3. آموزش مهارت‌های مقابله‌ای: به کودک بیاموزید چگونه با استفاده از تنفس عمیق یا تکنیک‌های آرامش بخش با اضطراب خود کنار بیاید.
4. الگوی رفتاری مناسب: والدین با نشان دادن رفتارهای مثبت اجتماعی، الگویی موثر برای فرزندان خود خواهند بود.
5. مشاوره تخصصی: از درمان‌ رفتاری-شناختی زیر نظر مشاوره والدین و کودک حرفه‌ای استفاده کنید.

درمان اختلال اضطراب اجتماعی در کودکان

در ادامه، روش‌های اصلی درمان این اختلال توضیح داده شده است:

رفتاردرمانی شناختی (CBT)

رفتاردرمانی شناختی (CBT) موثرترین روش درمانی برای هراس در کودکان است. در این روش، کودک تحت نظر درمانگر و در قالب بازی و قصه یاد می‌گیرد افکار منفی خود را شناسایی کرده و آن‌ها را با افکار مثبت و منطقی جایگزین کند. درمانگر ابتدا کمک می‌کند کودک موقعیت‌های اجتماعی اضطراب آور را شناسایی کند و سپس با استفاده از تمرین‌ها و شبیه‌سازی‌ها، نحوه واکنش مناسب به این موقعیت‌ها را بیاموزد. این روش به کودک کمک می‌کند اعتماد به نفس بیشتری پیدا کند و ترس از قضاوت دیگران را کاهش دهد. این روش نتایج بسیار مثبتی در بهبود رفتارهای اجتماعی و کاهش اضطراب دارد.

دارو

در مواردی که شدت اختلال به گونه‌ای است که عملکرد روزانه کودک را مختل کرده، روانشناس کودک ممکن است درمان دارویی را به عنوان یک راهکار مکمل پیشنهاد دهند. اما دارو معمولا در کنار روش‌های روان درمانی مانند CBT استفاده می‌شود تا اثربخشی بیشتری داشته باشد. روانپزشکان تاکید دارند که مصرف این داروها باید تحت نظر دقیق انجام شود و به طور منظم اثرات جانبی آن‌ها بررسی شود.

گروه درمانی

گروه درمانی یکی دیگر از روش‌های موثر در درمان اضطراب اجتماعی کودک و نوجوان است. این روش شامل شرکت در جلسات گروهی با کودکانی است که مسائل مشابهی دارند. حضور در این گروه‌ها به کودکان این امکان را می‌دهد که احساس تعلق بیشتری داشته باشند و بدانند در مشکلاتشان تنها نیستند. همچنین از طریق تعامل با دیگران در محیط‌های کنترل شده و امن، فرصت یادگیری مهارت‌های اجتماعی و کاهش اضطراب برای آن‌ها فراهم می‌شود. گروه درمانی باعث می‌شود کودکان درک بهتری از توانایی‌های خود پیدا کنند و با اعتماد بیشتری در جمع‌ها حاضر شود.

مشاوره خانواده

مشاوره خانواده یکی از روش‌های مهم در درمان اضطراب اجتماعی کودکان است. در این روش، والدین یاد می‌گیرند چگونه با رفتارهای حمایتی و ایجاد محیطی امن به کاهش ترس کودک کمک کنند. مشاور به والدین توضیح می‌دهد که چه رفتارهایی ممکن است باعث افزایش اضطراب در کودک شود و چگونه می‌توانند به صورت مثبت و موثر در کنار فرزندشان باشند. 

راهنمای مراجعه به متخصص

بسیاری از والدین نمی‌دانند که چه زمان باید به پزشک مراجعه کنند. در صورت بروز موارد زیر، مراجعه به پزشک ضروری است:

• تشدید علایم: اگر اضطراب کودک مانع از عملکرد روزمره او می‌شود
• تداوم علایم: اگر علایم بیش از شش ماه ادامه بوده‌اند
• تاثیر بر روابط اجتماعی: اگر کودک در ایجاد روابط دوستانه دچار مشکل می‌شود

در این زمان بهترین کار مشورت با روانشناس یا مشاور حرفه‌ای است. شما می‌توانید همین حالا فرم ارزیابی رایگان را در سها کلینیک تکمیل کنید تا از خدمات روانشناسان و مشاوران حرفه‌ای کودک و نوجوان در این مجموعه بهره ببرید. 

سخنی با والدین

والدین کودکان مبتلا به این اختلال می‌توانند با رعایت نکات زیر نقش مهمی در پیشبرد فرایند درمان ایفا کرده و از این مرحله گذر کنند:

• صبر و شکیبایی: اضطراب اجتماعی کودک فرایندی پیچیده است و به زمان نیاز دارد.
• حمایت از کودک: به کودک اطمینان دهید که در کنار او هستید. او را بابت عدم تمایل به حضور در جمع سرزنش نکنید.
• مشارکت فعال: در جلسات درمانی شرکت کرده و تکنیک‌های آموزش داده شده در این جلسات را در خانه تمرین کنید.

منابع

psychologytoday anxietycanada verywellmind childmind raisingchildren msdmanuals